روش ساخت گنبد

روش ساخت گنبد

تکنیک ساخت گنبد در بناهای سنتی ایران

گنبدهای تک پوسته یا تک پوش

ســاده ترین نــوع گنبد ها، گنبد یک پوســته یا تک پوش اســت. از گنبد تک پوش برای بناهای معمولی اســتفاده می شود. بناهایی که اغلب در مقیاس های کوچک مثل محله ها، روستاها و … کار می کنند. ساخت این نوع گنبد ساده تر و کم هزینه تر از گنبدهای دو پوش است.

در این نوع گنبدها از آنجا که پوسته گنبد از داخل گنبدخانه دیده می شــود و از بیرون هم نمود گنبد چندان زیاد نیست، اکثر اوقات کاهش ضخامت و مضرس شــدن گنبد در بیرون رخ می دهــد. گاهی این شکســتگی ها توسط مصالح پر می شود تا سطح بیرونی صاف به نظر آید. گنبدهای ســنگی اغلب بناهای دوره ساســانی، گنبد اغلــب آب انبارها، گنبد مسجد محله ای مانند مسجد سید و مسجد حکیم در اصفهان از این نوع می باشــد

گنبدهای دو پوسته یا دو پوش

این گنبدها معمولا از دو پوسته ساخته شده اند: آهیانه (پوسته درونی) • خود (پوسته بیرونی) • از آنجا که شــیوه قرارگیری خود بر آهیانه ســه گونه اســت، گنبدهای دو پوســته به سه دسته تقسیم می شوند:

الف) گنبدهای دو پوسته پیوسته:

که در آن ها دو  به هم پیوسته است و خود بلافاصله َپوسته کاملا روی آهیانه قرار میگیرد. مثل گنبد مسجد شیخ لطف الله در اصفهان

ب) گنبدهای دو پوسته میان تهی: که در آن ها  درجه نسبت به سطح 22/5آهیانه و خود تا زاویه افقی کاملا به هم پیوســته اند.و از این قسمت به بعد دو پوســته ترجیحا از هم فاصله می گیرند و از یکدیگر جدا کار می کنند. گنبد مسجد جامع اردستان و بســیاری از گنبدهای قرن هشتم به این صورت ساخته شده اند.

ج) گنبدهــای دو پوســته گسســته:

در چنین  از هم جدا هســتند ًترکیبی، خود و آهیانه کاملا و فاصله زیادی از هم دارند. در این گنبدها برای نگه داشــتن خود روی آهیانه دیوارک هایی روی می سازند تا خود روی آن سوار شود این دیوا ک ها به نام خشخاشی (پره) معروف است. برای این کار، هر دو پــره مقابل را به هم وصل کرده و در آخر کار همه را در مرکز  مهر می کنند تا از نظر تقسیم بارها و نیروهای وارد بر گنبد دوپوسته، با هم کار کنند و در مجموع گنبد یکپارچه شــود. گنبد مسجد امام و دو گنبد بنای درب امام از نوع دو پوسته گسسته است.

گنبدهای سه پوسته

گنبد سه پوش، گنبدهایي که علاوه بر دو پوسته داخلي و خارجي یک پوسته میاني نیز دارند. در  لایه میاني نقش ســازه ً این نوع گنبد ها معمولا اي دارد و لایــه داخلــي براي اجــراي تزئینات مورد اســتفاده قرار مي گیــرد. اغلب نمونه های گنبدهای ســه پوســته، گنبدهای دو پوسته ای هســتند که یک ســقف تزئینی مفصل از زیر به آن ها اضافه شده است. این سقف تزئینی گاه بار خود را به تنهایی می برد و گاه متکی به پوســته میانی است.

از نوع نخســت می توان به آرامگاه های آسیای مرکزی که پوشش تزئینی زیر آن ها معمولا کاربندی است، اشاره نمود. از نوع دوم نیز می توان به مقبره ملا حســن کاشی در سلطانیه یا بقعه شــیخ عبدالصمد در نطنز اشاره کرد که پوشــش های زیرین آن ها از نــوع مقرنس و به صورت آویز است .

روش های اجرای گنبد

طرز ساخت گنبدهای گردچین، رگ چین، دورچین:

طرز ساختن رایج گنبد شبیه ساختن تاپو است. همانطور که تاپوســاز دور تا دور تاپو می گردد و آن را می ســازد، گنبد را هم رج به رج از پشت می سازند و بالا می روند، زیرا گنبدهای ایرانی را بدون قالب می سازند.بدین منظور در شروع کار از دستگاهی به نام “شــاهنگ و هنجار” استفاده می کنند. شــاهنگ میله ای است که به صورت عمودی کار مــی گذارند.

این میله معمولا چوبی است و در مرکز گنبدخانه علم می کنند. شاهنگ را از چنــد طرف محکم می بندند تا تکان نخورد سپس روی دو نقطه ای که باید دو کانون بیضی باشــد، روی شاهنگ دو عدد گل میخ می زنند و به آن دو زنجیر بســیار ظریف وصل می کنند که با آن بتوان بیضی دلخواه را رسم کرد.

این زنجیر همان هنجار است. ســازنده گنبد از پشت گنبد مشغول چیدن می شــد و منحنی گنبد را که از داخل می بایســت صاف و دقیق می بود با زنجیر کنترل می کرد. برای عملکرد بهتــر در محل قرارگیری گل میخ ها (دو کانون بیضی) دو شــیار ایجاد می کردند و در هــر کدام یک حلقه قرار می دادند تا هنجار براحتی دور شــاهنگ بگــردد و دور آن پیچیده نشود (همان).

فاصلــه میان ترک ها را با آجر یا خشــت پر می کنند. در گنبدهای مرتفع و پرخیز ترکین، ترک هــا را تکه تکه ســاخته و مرحله به مرحله با بالا آمدن گنبد آن ها را کار می گذارند. امروزه اغلب گنبدهای مساجد به صورت ترکین، ولی با ترک های آهنی و پر کننده آجر ساخته می شود. مهم این است که در گذشته بدون داشتن آهن و غیره و با داشــتن ساده ترین وســایل گنبد را بنا می کردند.

 طرز ساخت گنبدهای ترکین:

این گنبدها را اغلب بدون اســتفاده از شاهنگ و هنجار می سازند. در این روش گنبد را به صورت ترک ترک، اغلب با قالب گچی می ســازند و بعد فاصلــه میان ترک ها را با آجر یا خشــت پر می کنند. در گنبدهای مرتفع و پرخیز ترکین، ترک هــا را تکه تکه ســاخته و مرحله به مرحله با بالا آمدن گنبد آن ها را کار می گذارند. امروزه اغلب گنبدهای مساجد به صورت ترکین، ولی با ترک های آهنی و پر کننده آجر ساخته می شود. مهم این است که در گذشته بدون داشتن آهن و غیره و با داشــتن ساده ترین وســایل گنبد را بنا می کردند.

نتیجه گیری

با توجه به بررسی ها و مطالعات انجام گرفته می توان نتیجه گرفت که در ســاخت بناهاي سنتي ایران، معیارهــاي طراحي، مقاومت، ســختي و پایداري نبودند، بلکه اتحاد اســتادانه هنرو علم، عملکرد کامل یک ســاختمان را هم از نظر سازه   اي و هــم از نظر معماري تضمیــن مي کرد، با یادآوري اینکه ســازه و معماري یکســان بودند. گنبد نیز بــه عنوان یکی از انــدام های اصلی و عنصری مهم در معماری بناهای ســنتی ایران، ابعاد گوناگونی دارد.  مطالعات انجام گرفته نشان می دهد که ایران نه  تنها منشــاء پیدایش گنبد بوده اســت، بلکه گنبدهای ایرانــی وجوه تمایز شــایان توجهی در مقایســه با گنبدهای ساخته شده در سرزمین های دیگر داشته است.

ایرانیان نه تنها براساس نیاز به وسعت فضا برای برگزاری آئیــن های معنوی، بلکه با وقوف به رفتار مصالح ســاختمانی، توانســته اند با ابداع روش ها و فن آوری های نوین، ابتکار ســاخت گنبد را بر عهده گیرنــد و فراتر از فن آوری دنیــای روزگار خود، موجباب سهولت اجرا، سرعت آن و صرفه جویی در مصرف مصالــح را نیز فراهم آورند.

در نهایت، مــی توان با در نظر گرفتن تنوع خاص گنبدهای ایرانی و توجه به نتایج به دست آمده، انواع گنبد در ســاختار بناهای ســنتی ایران را به دو دسته کلی “نار” و “رک” تقســیم کــرد. همچنین این گنبدها از نظر تکنیک ســاخت به سه نوع “یک “دو پوسته” و “سه پوسته” قابل تفکیک  ،”پوســته می باشند .

روش ساخت گنبد

اشتراک گذاری پست

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *